Actualiteit gegevens: 02-12-2021

Monumentgegevens

Monumentnummer
Het monumentnummer is een registergegeven
530921
Monumentnaam
De monumentnaam is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument
De Grote Enk
Status: 
rijksmonument
Inschrijving register
Inschrijving register is een registergegeven
10 juni 2011
Kadaster deel/nr: 
82899/49
Internationaal Kenteken: 
Nee

Locatie

Provincie
Provincie is een registergegeven
Gelderland
Gemeente
Gemeente is een registergegeven
Arnhem
Woonplaats
Woonplaats is een registergegeven
Arnhem
X-Y coördinaat: 
192523 - 444505

Omschrijving
De rijksmonumentomschrijving is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument

Voormalig hoofdkantoor AKU/gebouw "de Enk"

Inleiding Het betonnen KANTOORGEBOUW 'de Grote Enk' te Arnhem gebouwd in de periode 1955-1960 naar ontwerp van prof. Ir. H.T. Zwiers in opdracht van de Algemene Kunstzijde Unie (AKU).

Het kantoorgebouw is gebouwd als onderdeel van een fabriekscomplex opgericht op 8 mei 1911 door J.C. Hartogs aan de Vosdijk te Arnhem als de NV Nederlandsche Kunstzijdefabriek (AKU). De AKU/ENKA groeide uit tot een zeer succesvolle onderneming als gevolg waarvan de omvang van het complex in de jaren twintig van de twintigste eeuw groeide. Het kantoorgebouw maakt onderdeel uit van een reeks uitbreidingen in de jaren vijftig van de twintigste eeuw. Het nieuwe kantoorgebouw zorgde voor de centrale huisvesting van het personeel in een gebouw. De directie en administratieve afdelingen waren tot dan toe gehuisvest in onder meer enkele villa's aan de Velperweg. Met de komst van het nieuwe kantoorgebouw zijn de villa's gesloopt.

Het kantoorgebouw met T- vormige plattegrond is beeldbepalend gelegen aan de Velperweg. Als gevolg van de herbestemming van het kantoorgebouw is de straatnaam gewijzigd van Velperweg in Tivolilaan. De bouw werd in twee fasen uitgevoerd. De directievleugel, gesitueerd evenwijdig aan de Velperweg, was in 1956 grotendeels gereed en bestemd voor de directie en een aantal centrale diensten. De achtervleugel ten behoeve van het administratieve diensten en het clubgebouw "de Enk", links van de directievleugel, werden voltooid in 1960. Het clubgebouw, genoemd naar de gesloopte villa 'de Enk' op deze plek, was bestemd voor zakelijke activiteiten (ontvangsten, conferenties, jubilea, vergaderingen, etc.) en diverse binnen de AKU opgerichte verenigingen.

In de representatieve gevel van de directievleugel op de tweede verdieping vijf grote venstervlakken met daarin glas applique van Eugène Terwindt (Berg en Dal 1941) uit 1985. Voor het overige is de gevel gekleurd met vlakken in grijs, lichtgrijs en oranje. De ingangspartij is monumentaal vormgegeven door middel van een luifel ondersteund door slanke zuilen geflankeerd door gepolychromeerde metaalplastieken van Charles Hammes (1915-1991). Zij werden in 1958 namens het personeel aan de directie aangeboden bij de opening.

Prof.Ir. H.T. Zwiers (1900-), architect te Haarlem, geboren te Amsterdam, was als hoogleraar verbonden aan de Technische Hoogeschool te Delft. Zwiers was voor de Tweede Wereldoorlog één van de aanhangers van de Amsterdamse school en later de Delftse school. In zijn voor- en na-oorlogse functionalistische ontwerpen is de uit de Amsterdamse school voortkomende voorliefde voor decoratief siermetselwerk en expressieve decoraties nog steeds herkenbaar. Ook het AKU-hoofdkantoor herinnert in zijn in siermetselwerk uitgevoerde kopgevels en de schilderachtige, haast plastische behandeling van de gevels aan de decoratieve bouwstijlen in de eerste helft van de 20ste eeuw.

Beschrijving

Kantoorgebouw met een min of meer T-vormige opzet bestaande uit een betonskelet. Het gebouw is op te delen in drie bouwvolumes: de directievleugel, de achtervleugel en het clubgebouw.

De directievleugel is een rechthoekig langgerekt bouwvolume bestaande uit een souterrainverdieping, zes bouwlagen en een plat dak. Op het platte dak bevindt zich een bescheiden zevende verdieping. Aan de achterzijde bevindt zich een vierkante hoge verbindings-/trappenhuistoren herkenbaar doordat deze uit twee extra bouwlagen bestaat. De voorgevel rust op twee aan twee geplaatste betonnen kolommen. Achter de kolommen bevindt zich een hoge bakstenen onderbouw, gemetseld in een soort klezoorverband met om en om uitgemetselde roodbruine bakstenen. De onderbouw heeft kleine vierkante vensters beneden (souterrain) en een brede doorlopende vensterstrook onder de overkragende bovenbouw. De gevel van de bovenbouw wordt bepaald door betonnen stijl- en regelwerk met in ieder vak een betonnen paneel met daarboven een venster met klein enkelruits onderraam en groot enkelruits bovenraam (taatsraam). De betonnen panelen hebben op regelmatige afstanden rozetvormige decoraties in de vorm van vier gepaneelde vierkanten. In de derde bouwlaag worden de smalle vensterreeksen onderbroken door vijf uitgebouwde vierkante vensterpartijen met grote enkelruits ramen, waarin in 1985 applicaties zijn aangebracht van de kunstenaar Eugène Terwindt (Berg en Dal 1941). In de applicaties is het oude logo van de AKZO (driehoek) als uitgangspunt genomen. De bovengevel wordt aan de bovenzijde afgesloten door een betonnen fries met vlechtmotieven en driehoekige "kantelen" met op regelmatige afstanden geschilderde ovale ornamenten. De bovenste verdieping, gelegen op het platte dak, wordt aan drie zijden omgeven door betonnen pergola-achtige raamwerken, aan de voorzijde bekroond door geschilderde ornamenten. De zijgevels zijn gemetseld in een soort klezoorverband met om en om uitgemetselde roodbruine baksteen. De gevels hebben een gesloten karakter met slechts een klein aantal vensters. Tegen de linkergevel bevindt zich het verbindingslid naar het clubgebouw 'de enk'. De ingangspartij in de voorgevel is vormgegeven door een breed portiek waarvoor een luifel op slanke, stalen kolommen. De entree bezit een brede bordestrap met ijzeren hekwerken. De buitenste stalen kolommen van de luifel zijn voorzien van metaalplastieken van Charles Hammes (1915-1991). De uit 1958 daterende kunstwerken symboliseren de progressie (vogel, zich verheffend van zijn nest) en het productieproces (ruwe grondstoffen aangevoerd en verwerkt middels machinale arbeid en handwerk tot eindprodukt). Het interieur is als gevolg van de herbestemming tot woningen grotendeels gewijzigd. Op onderdelen is de structuur en de afwerking nog herkenbaar zoals bijvoorbeeld in het trappenhuis. Het gebouw kent een vernieuwende betonconstructie verdeeld in traveeën van 1,4m. Inwendige bevinden zich elke 6 traveeën kolommen. Ten behoeve van installaties met gevelverwarming is het gebouw voorzien van dubbele vloeren.

De achtervleugel is een rechthoekig langgerekt bouwvolume bestaande uit zeven bouwlagen met plat dak. De langsgevels zijn onderverdeeld in vakken gevuld met een gedecoreerd betonnen paneel en daarboven een venster met laag enkelruits raam en hierboven een groter enkelruits taatsraam. De panelen zijn voorzien van v-vormige motieven. De bovenste bouwlaag bestaat uit rechthoekige erkervormige vensterpartijen, afgewisseld door inspringende vensters. De eerste bouwlaag van de westgevel bezit een portiek met ingang met betonnen omlijsting, waarin een draaideur met nevenlichten. Voor de ingang een trap. De kopgevel is identiek aan de zijgevels van de directievleugel. In het midden bevindt zich een rechthoekig uitgebouwd trappenhuis met betonskelet en zowel in voorzijde als zijkanten vensters met enkelruits ramen of panelen met glasstenen. Voor de eerste bouwlaag bevindt zich hier een uit-gebouwd portaal met plat dak, rechts een gesloten muur met stroken met glasstenen en links een pijler. In het portaal moderne deuren. Aan weerszijden van de trappenhuisuitbouw bevinden zich stroken boven elkaar geplaatste vierkante vensters met enkelruits ramen. De noordelijke kopgevel van de achterbouw heeft in aansluiting op de verbindingstoren eveneens een bakstenen bekleding. Op het dak van de achterbouw staan drie forse cilindrische liftkokers.

Het clubgebouw met rechthoekige plattegrond, bestaande uit twee bouwlagen en een plat dak, sluit, middels een veelhoekig bouwdeel afgesloten door een schilddak, en een verbindingslid aan op de voorbouw van het hoofdkantoor. Het verbindingslid bezit een plat dak en in baksteen gemetselde gevels, waarin siermetselwerkmotieven zijn verwerkt. Aan de straatzijde bevindt zich de hoofdingang, gevat in een brede betonnen omlijsting met dubbele deuren met nevenlichten. Aan de achterzijde bestaat de gevel uit stalen ramen. Het bouwvolume van het clubgebouw wordt ondersteund door ongelede betonnen pijlers waarbij de ruimte onder het gebouw was bestemd als parkeerruimte. De open onderbouw heeft in de lengterichting een veelruits tussenwand met betonnen sokkel en betonpijlers. De gevels van het pand zijn gemetseld in geelbruine baksteen in kettingverband. In de westelijke gevel bevinden zich in de eerste bouwlaag vijf ven-sterpartijen, bestaande uit vierkante enkelruits ramen met omlijstingen en aan weerszijden hiervan smallere enkelruits ramen. De vensterpartijen zijn aan elkaar gekoppeld door muurdammen. Boven de vierkante vensters bevinden zich in het met-selwerk aangebrachte X-vormige decoraties van gekleurde baksteen. De tweede bouwlaag bevat vijf vierkante vensters met enkelruits ramen. De achtergevel heeft in beide bouwlagen vijf vierkante vensters en eveneens siermetselwerkelementen. De naar de Velperweg gerichte kopgevel heeft geheel bovenin links en rechts twee kleine vensters.

Waardering

Betonnen KANTOORGEBOUW 'de Grote Enk' te Arnhem gebouwd in 1956-1960 naar ontwerp van H.T. Zwiers in opdracht van de Algemene Kunstzijde Unie (AKU) is een evidente mijlpaal in de ontwikkeling van de architectuur, stedenbouw, landinrichting, bouwtechniek of ruimtegebonden kunst in Nederland uit de periode 1940-1958:

* Vanwege de architectuurhistorische waarde als goed en betrekkelijk gaaf voorbeeld van een kantoorgebouw uit de jaren '50 van de 20ste eeuw naar ontwerp van Zwiers, gebouwd volgens de beginselen van shake hands architectuur. Deze kenmerkt zich enerzijds door de moderne uitstraling die onder meer tot uiting komt in de vernieuwende betonconstructie, de betonnen panelen in de gevels en het plaatsen van het gebouw op pilotis. Anderzijds wordt deze moderne uitstraling verrijkt met decoratieve en expressieve elementen wat onder meer tot uiting komt in de toepassing van siermetselwerk, geglazuurde baksteen, de ornamentiek in de entreepartij en de kleurstelling van de gevel.

* Vanwege de kunsthistorische waarde van de aanwezige monumentale kunstwerken metaalplastiek van Charles Hammes uit 1958 en glas applique van Eugene Terwindt uit 1985.

* Vanwege de ensemblewaarde tussen de monumentale kunstwerken en de architectuur

* Vanwege de stedenbouwkundige waarde vanwege zijn bijzondere verschijningsvorm, opvallende bouwmassa en prominente ligging aan de Velperweg. De situering van het gebouw is zorgvuldig ingepast in de bestaande stedenbouwkundige situatie, waarbij de aanleg voor het gebouw de representatieve functie onderstreept.

* Vanwege de cultuurhistorische waarde als hoofdkantoor van de eerste Nederlandse kunstzijdeproducent, een internationaal concern dat na de oorlog een belangrijke rol speelde in de economische heropleving.

Adressen
Straatnaam, Huisnummer, Postcode en Woonplaats zijn registergegevens

HoofdadresStraatNrToev.PostcodeSitueringLocatieWoonplaats
JaTivolilaan516824 BTArnhem
NeeBella Vista46824 HCArnhem
NeeTivolilaan1376824 BVArnhem
NeeTivolilaan1496824 BVArnhem
NeeTivolilaan1476824 BVArnhem
NeeTivolilaan1456824 BVArnhem
NeeTivolilaan1436824 BVArnhem
NeeTivolilaan1416824 BVArnhem
NeeTivolilaan1396824 BVArnhem
NeeTivolilaan1356824 BVArnhem
NeeTivolilaan1536824 BVArnhem
NeeTivolilaan1336824 BVArnhem
NeeTivolilaan1316824 BVArnhem
NeeTivolilaan1296824 BVArnhem
NeeTivolilaan1276824 BVArnhem
NeeTivolilaan1256824 BVArnhem
NeeTivolilaan1236824 BVArnhem
NeeTivolilaan1516824 BVArnhem
NeeTivolilaan1556824 BVArnhem
NeeTivolilaan1196824 BVArnhem
NeeTivolilaan1736824 BVArnhem
NeeTivolilaan1856824 BVArnhem
NeeTivolilaan1836824 BVArnhem
NeeTivolilaan1816824 BVArnhem
NeeTivolilaan1796824 BVArnhem
NeeTivolilaan1776824 BVArnhem
NeeTivolilaan1756824 BVArnhem
NeeTivolilaan1716824 BVArnhem
NeeTivolilaan1576824 BVArnhem
NeeTivolilaan1696824 BVArnhem
NeeTivolilaan1676824 BVArnhem
NeeTivolilaan1656824 BVArnhem
NeeTivolilaan1636824 BVArnhem
NeeTivolilaan1616824 BVArnhem
NeeTivolilaan1596824 BVArnhem
NeeTivolilaan1216824 BVArnhem
NeeTivolilaan1176824 BVArnhem
NeeTivolilaan2056824 BVArnhem
NeeTivolilaan656824 BTArnhem
NeeTivolilaan776824 BTArnhem
NeeTivolilaan756824 BTArnhem
NeeTivolilaan736824 BTArnhem
NeeTivolilaan716824 BTArnhem
NeeTivolilaan696824 BTArnhem
NeeTivolilaan676824 BTArnhem
NeeTivolilaan636824 BTArnhem
NeeTivolilaan816824 BTArnhem
NeeTivolilaan616824 BTArnhem
NeeTivolilaan596824 BTArnhem
NeeTivolilaan576824 BTArnhem
NeeTivolilaan556824 BTArnhem
NeeTivolilaan536824 BTArnhem
NeeTivolilaan1896824 BVArnhem
NeeTivolilaan796824 BTArnhem
NeeTivolilaan836824 BTArnhem
NeeTivolilaan1156824 BVArnhem
NeeTivolilaan1016824 BTArnhem
NeeTivolilaan1136824 BVArnhem
NeeTivolilaan1116824 BVArnhem
NeeTivolilaan1096824 BVArnhem
NeeTivolilaan1076824 BVArnhem
NeeTivolilaan1056824 BVArnhem
NeeTivolilaan1036824 BTArnhem
NeeTivolilaan996824 BTArnhem
NeeTivolilaan856824 BTArnhem
NeeTivolilaan976824 BTArnhem
NeeTivolilaan956824 BTArnhem
NeeTivolilaan936824 BTArnhem
NeeTivolilaan916824 BTArnhem
NeeTivolilaan896824 BTArnhem
NeeTivolilaan876824 BTArnhem
NeeTivolilaan1876824 BVArnhem

Oorspronkelijke functies

HoofdfunctieFunctiesoortHoofdcategorieSubcategorieFunctieVerbijzonderToelichting
Jaoorspronkelijke functieHandelsgebouwen, opslag- en transportgebouwenHandel en kantoorKantoorgebouw

Percelen
De naam van de kadastrale gemeente, de sectie en het perceelnummer zijn registergegevens

Kadastrale gemeenteSectieGrondperceelKad. objectAppartement
ArnhemQ8231
ArnhemQ8922
ArnhemQ8417
ArnhemQ8229
ArnhemQ8409
ArnhemQ8416
ArnhemQ8419A1
ArnhemQ8419A2
ArnhemQ8419A3
ArnhemQ8419A4
ArnhemQ8419A5
ArnhemQ8419A6
ArnhemQ8419A7
ArnhemQ8419A8
ArnhemQ8419A9
ArnhemQ8419A10
ArnhemQ8419A11
ArnhemQ8419A12
ArnhemQ8419A13
ArnhemQ8419A14
ArnhemQ8419A15
ArnhemQ8419A16
ArnhemQ8419A17
ArnhemQ8419A18
ArnhemQ8419A19
ArnhemQ8419A20
ArnhemQ8419A21
ArnhemQ8419A22
ArnhemQ8419A23
ArnhemQ8419A24
ArnhemQ8419A25
ArnhemQ8419A26
ArnhemQ8419A27
ArnhemQ8419A28
ArnhemQ8419A29
ArnhemQ8419A30
ArnhemQ8419A31
ArnhemQ8419A32
ArnhemQ8419A33
ArnhemQ8419A34
ArnhemQ8419A35
ArnhemQ8419A36
ArnhemQ8419A37
ArnhemQ8419A38
ArnhemQ8419A39
ArnhemQ8419A40
ArnhemQ8419A41
ArnhemQ8419A42
ArnhemQ8419A43
ArnhemQ8419A44
ArnhemQ8419A45
ArnhemQ8419A46
ArnhemQ8419A47
ArnhemQ8419A48
ArnhemQ8419A49
ArnhemQ8419A50
ArnhemQ8419A51
ArnhemQ8419A52
ArnhemQ8419A53
ArnhemQ8419A54
ArnhemQ8419A55
ArnhemQ8419A56
ArnhemQ8419A57
ArnhemQ8419A58
ArnhemQ8419A59
ArnhemQ8419A60
ArnhemQ8419A61
ArnhemQ8419A62
ArnhemQ8419A63
ArnhemQ8419A64
ArnhemQ8419A65
ArnhemQ8419A66
ArnhemQ8419A67
ArnhemQ8419A68
ArnhemQ8419A69
ArnhemQ8419A70
ArnhemQ8419A71
ArnhemQ8419A72
ArnhemQ8419A73
ArnhemQ8419A74
ArnhemQ8419A75
ArnhemQ8419A76
ArnhemQ8419A77
ArnhemQ8419A78
ArnhemQ8419A79
ArnhemQ8419A80
ArnhemQ8419A81
ArnhemQ8419A82
ArnhemQ8419A84
ArnhemQ8419A85
ArnhemQ8419A86
ArnhemQ8419A87
ArnhemQ8419A88
ArnhemQ8419A89
ArnhemQ8419A90

Bouwstijlen

HoofdstijlSubstijlZuiverheidToelichting
n.v.t.niet van toepassing

Bouwtypen

HoofdcategorieSubcategorieBouwtypeToelichting
Handelsgebouwen, opslag- en transportgebouwenHandel en kantoor

Bouwactiviteiten

VanTotNauwkeurigheidWerkzaamheidToelichting
19551958globaalvervaardiging
Wilt u ons helpen?
Wij willen meer kennis delen over rijksmonumenten. Wilt u ons hierbij helpen door maximaal vijf korte vragen te beantwoorden?
Ja, ik help graag mee